Американский Научный Журнал Ә.НҰРПЕЙІСОВТІҢ «СЕҢ» РОМАНЫНДАҒЫ АДАМ ЖӘНЕ ТАБИҒАТ МӘСЕЛЕСІ (43-45)

В статье дается анализ художественно-идеологических исследований в романе А.Нурпеисова «Сен», взаимоотношений человека, взаимоотношений человека и природы, авторского представления о природе человека, природе взглядов. Скачать в формате PDF
American Scientific Journal № ( 40 ) / 2020 43

18. Gulyamov , Ya. G. History of khorezm
irrigation from ancient times to the present day. -
Tash kent ., 1957.
19. Tolstov , S. P. On the ancient deltas of the oxus
and ja xartes. - M. , 1 962.
20. Bartold , V. V. Report on a trip to central Asia
1893 -1894.
21. Zhubanov , K. From the history of the word
order in the kazakh sentence / / Studies in the kazakh
language. -Almaty , 1966.
22. Sagalaev , A. M. The Mythology and beliefs of
Altaians. Central Asian influences. - Novosibirsk:
Nauka, 1984.
23. Rysbayeva G. Türk halklarinda Ay ve Güneşe
tapma. //KARADENIZ. Black sea -black sea. Türkıye,
2009 . №2 .

УДК 821.512.122

Ә.НҰРПЕЙІСОВТІҢ «СЕҢ» РОМАНЫНДАҒЫ АДАМ ЖӘНЕ ТАБИҒАТ МӘСЕЛЕСІ

Тлеубекова Б отако з Ту ргамбаевна
Канд.фил наук, Казахстан,г.Караганда
Центрально -Казахстанская академия
DOI: 10.31618/asj.2707 -9864.2020.1.40.19
Аннотация . В статье дается анализ художественно -идеологиче ских исследований в романе
А.Нурпеисова «С ен», взаимоотношений человека, взаимоотношений человека и природы, авто рского
представления о природе человека, природе в зглядов.
Abstract . The article gives an analysis of artistic and ideological research in the novel by A. Nurpeisov "Sen",
the relationship of man, the relationship of man and nature, the author's idea of the nature of man, the nature of
views.
Ключевые слова : Поэтика, роман, символика, сюжет, природа, человек, время, экология, трагедия .
Keywords : Poetics, romance, symbolism, plot, nature, man, time, ecology, tragedy.

«Сең» романы − ел мен жер тағдырын арқа у
еткен шығармалар легінде шоқтығы биік тұрған
шығарма. Жазушы кейіпкерлер болмыс -бітімін
бейнелеуде, ішкі әлемін ашуда табиғат көріністерін
психологиялық паралеллизм тұрғысынан ғана емес,
туындының идеялық өзегін ашу мақс атында да
барынша шебер пайдаланад ы. Оның бір мысалын
төмендег і жолдардан да аңдауға болады: «Сонан
бері ел өзгерді. Жер өзгерді. Содан бері
Сырдарияның суын кең арнаның екі бетін ала
қоныс тепкен диқан елдер мақта деп алды, күріш
деп алды. Малыма, жаныма деп жырымшылып ала -
ала, сағасына к елгенде сыңар тамшы да қалмады »
[1,21]. Бұл жерде жазушы Орта Азия мен Қазақстан
үшін өмірлік мәні бар экологиялық проблема Арал
мәселесінің туындауының түп тамырына
үңілдіреді. Сол мақта мен күріш өнімін арттыру
үшін қаже тті игілікті іс деп танылған арты сұраусыз
шаруалардың көпшілігі Ара лға қасірет болып төнді
емес пе? Ол аздай, оған тағы бір зардап таңылды.
Оның да зиянын екшеп жатқан жан жоқ.
Жазушының жан күй зелісі кейіпкер ойына
ұласады: «Сонан бері Амударияның ағысын а қайық
салсаң ала қашатын баяғы ж ойқын сары лай суын
құдіреті жетке н кісілер ары қарай теріс ағызып,
қайдағы Қарақұмға бұрып әкетті. Ол ол ма, ай мен
күн астындағы тірлік орнында тұрғанда бұл
жалғанда мұрты шағылмастай көретін кәрі
Аралдың қазіргі с иқы ан ау» [1, 21]. Байқап
тұрғанымыздай, кейіпкер толғанысынан Аралды ң
мүшкіл халі, қыл үстінде тұрған тағдыры ғана
танылмайды, оның туу себебі мен ертеңгі
эволюциясы да шынайы суреттеледі. Өмір
шындығы өнер шындығына ұласа отырып, жер
тағдыры не болмақ деген ой ағымына, сана
арпалысына жетелейд і. Қазіргі қазақ романының
поэтикасын зерттеуші Т.Рақымжанов көркем
шығармалардағ ы пейзаж ерекшеліктер жайында:
«Қазақтың сөз шеберлігі психологиялық пейзажда
кейіпкердің жан құбылыстарын табиғат
көріністерімен сабақтастырып немесе
контрастылы, қарама -қарс ы қалыпта алып
сипаттаса, лирикалық пейзаж автордың сезімдік
түйсік -қабылдауы арқылы беріледі. Ал
символикалық мә ні бар пейзажда жазушы бейнелі
образбен өзінің дүниетанымдық көзқарасын
білдірсе, объективтік -заттық пейзаж тек фондық
міндет атқарады. Оның ке йіпкердің көңіл -күй
құбылыстарына қатынасы аз » [2,65], - деген пікір
айтады. Осы орайда ой қозғар болсақ,
Ә.Нұрпей ісов романында ұшырасатын
пейзаждардың лирикалық саздылық үстейтін
көркемдік тәсіл ретінде қолданылуынан гөрі,
дүниетанымдық көзқарасты айшықта йтын
символикалық мәні бар пейзаж үлгісінде жиі
пайдаланылатынын аңғарамыз. Бұл − шығарманың
сюжеттік желісі мен композициялық құрылымында
қаһармандардың рухани жан дүниесін, іс -
әрекеттерінің мәнін ашуда табиғат көріністерін
мақсатты қолдану үлгісі. Мәселе н, Арал
бейнесімен қатарласа берілетін Жәдігер − Бәкизат
желісі немесе Жәдігер толғаныстары олардың өмір
– өзен ағысындағы тағдырын баяндаумен
шектелмейді. Олардың қай -қайсы да − идеялық
салмақ арқалаған сюжеттік желілер.Туған жермен
тамыры біте қайнасқан елдің теңіздің тартылуы
салдарынан үдере көшіп, тамырынан ажырап
жатқан сәттегі жан тебіреністері, көшкен ел
суре ттері адам мен табиғат сабақтастығын санада
тағы бір жаңғыртады. Шындығын айту абзал, кір
жуып, кіндік кескен және сол жермен тағдыры
байлаулы жандардың бейбіт күнде атамекенін

44 American Scientific Journal № ( 40 ) / 2020
тастап кетуі ұлттық қасірет қана емес, жалпы
адамзаттық көкейкесті проблема бол атын. Ал соны
же ріне жеткізе суреттеген туынды «Сең » романы
еді.
Үзінділерге зер салып көрелік:
- Халық қамын мен ойламай жүр дейсің бе?
Халық ты ойлағасын да.. . Келешекте сол халыққа
шаруашылықтың қай түрі тиімді - күріш пен мақта
ма, әлде балық па. Біздің айтысымыз осы.
- Бос сөз.
- Жоқ, айналайын, бұл үлкен проблема. Тұйық
теңізде келешек жоқ. Ал келешексіз теңіздің
тағдырына бола, төрт ел, тү сінесің бе, төрт ел
бірдей қарап отырған екі өзеннің суын халықтың
аузынан жырып алып, Аралға беріп қойып отыра
алмаймыз. Сеніңше, халық не болса ол болсын, тек
теңіз аман болсын деуіміз керек пе? Жоқ, ол
болмайды. Өзің, айналайын, бар, ор ныңа отыршы.
- Ал оты рдық .
- Иә, бәсе, сүйтші .
- Сонда... сендер халықты жарылқау үшін
теңізді құрту керек дейсіңдер ғой?
- Әлбетте. Қасы десең.., халық қазір жер бетіне
сыймай, қаулап барады. Демографтардың болжамы
бойынша, таяу жылдарда екі есе, үш есе өседі.
Сонша хал ықты бұрынғы ата -баба кәсібімен
асырау мүмкін болмасын қазір кім -кім де айта
бастады. Арал теңізі баяғы дәуірлеп тұрған кезінің
өзінде жылына алты жүз мың центнер балықтан
артық беріп көрген жоқ. Ал ол балық ертең екі, үш
есе өсетін халыққ а ауыз шайымға да келмейді.
Сондық тан да біз ертең сонша халықты тек асырау
емес, жұмыс тауып беру үшін де балық
шаруашылығынан әлдеқайда тиімді, демек,
келешегі әлдеқайда күшті деп, прог ресивтік жолын
ұсынып отырмыз [ 1, 332].
- Қой әрі. Оның уақыты баяғыд а өткен. Егер,
сендер халықтың кел ешегін ойлап, келешек
ұрпаққа құйттай жандарың ашыса, бүгінгі қолда
бар дүниеге, әсіресе табиғатқа мұқият қарар
едіңдер ғой [ 1, 321].
- Ата -бабамыздан қалған байлықтың басы осы
теңіз еді. Сіз бен біз өзімізден кейінгі ұрпа ққа сол
байлықтан не қалдырдық ? Кешегі біздің бала
кезімізде «балығы тайдай тулаған » деп ақындар
жырлаған телегей теңіз орнында соңыра тұзы
бетіне шығып, шандақ бұрқырап, топырақ борап
жататын сахара шөл ме? Қылтиған көкті күйдіріп
жіберетін өрттей аптап а ңызақ па? Соңыра бізден
кейінгі ұрпақ құс ұшса – қанаты күйіп, аң жүгірсе −
тұяғы күйетін сол әлгі өрттей ыстықта бір тамшы су
таппай, кенезесі кеуіп
бара жатқанда, кәне, сені мен бізге алғыс айта
ма? Жоқ, жоқ, тек қарғыс айтады. Лағынет айтады
[1, 333].
«Ауыл у -шу. Азан -қазан. Теңіз тартылғалы бұл
жақтың халқы жыл құрғамай көшіп жатқан -ды.
Бірақ соның бәрінде де бір үй, екі үйден,
мықтағанда төрт -бес үйден там -тұмдап көшкесін,
дәл бұндай бола қоймайтын. Ал мыналар тұтас
отырған ауылдың бір жағын үңірейтіп ошарыла
көшкенд е, халық күңіреніп кетті » [1, 124].
Үзінділерден аңдалып тұрғандай, адамның
ойсыз тірлігі салдарынан туған жерден амалсыз
тамырын үзіп, күні кешеге шейін от жағып, түтін
түтеткен шаңырағын лажс ыз тастап кетуге мәжбүр
болған «Сең » кейіпкерле рінің тағдыры
В.Распутиннің «Матерамен қоштасу »
романындағы кейіпкерлерінің жай -күйін еске
оралтады. Екі романдағы кейіпкерлерге қасірет
әкелген жағдайлар әр түрлі болғанымен, яғни
бірінде жаңа құрылыс салу қажеттігінен,
екіншісінде экологиялық апат салдар ынан туындап
жатқанымен, түптеп келгенде, қос шығарманы
өзара үндестіріп тұрған жәйт − бүгінде жалпы
адамзаттық проблемаға айналып отырған
табиғатты аялау, қорғау идеясы болып табылады.
Шығармалар арқауына алынған оқиғалардың бірі
Ангара өзені м аңында, енд і бірі Арал теңізі
бойында өтіп жатқанымен, көркемдік шешім де,
авторлық ұстаным да адам және табиғат
мәселесінде тоғысады.
«Текло в солнечном сиянии Ангара... текло
под слабый верховик с легким шуршанием время.
За спиной лежала Матера, омываема я той и дру гой
течью; высоко над головой возносилось небо.
Прекрасна, значит земля под ним, если так красиво
и жутко небо. Остановят Ангару − время
остановится, и то, что казалось одним движением,
разойдется на части. Уйдет под воду Матера – все
так же буд ет сиять и праздновать ясн ый день и
ясную ночь небо. «Что небу -то до Матеры? -
поправляла себя Дарья, - Это людское дело. Она у
людей в рука х, она над ей распоряжаются » [3,321].
Табиғатқа үстемдік етіп, өз дегенін істеп отырған
ада мдардың қолымен келген қасі рет «Матера мен
қоштасуда » осы сипатта берілсе, «Сең » романында
тұтас халыққа төнген зобалаң ұлттық сипатқа тән
бояуымен, яғни шаңырақта ғы оттың өшуі арқылы
беріледі: «Осы шаңырақ астында ошаққа от жақпап
па еді? Үлкенді сыйлап, кішіге құрмет көрсетпеп пе
еді? Жар қыз ығын көріп, перзент қызығына
қуанбап па еді? Бәрін айт та бірін айт: өз ұясын өзі
бұзғаны несі? Кешегі жақсы күндер басында тұрған
ата -екесі, ене -екесінің көзі тірісінде ақ тілеуімен
іргесін көтерген құттыхана мешітті қалайша дәті
жетіп к өз көрм ес қияға ке те барады? » [1,126].
Жан тебірентер оқиға куәгері Жәдігердің жан
әлеміндегі тайталас күй ді де жазушы әсерлі
жеткізеді: «Бұл жиырма бес үйді арқасына тиеп
алған дәу -дәу машиналар әлдеқашан қарасын үзіп
көрінбей кетсе де, соңынан жа нары жасқа толы
қарап тұр ған -ды » [1,128 -129].
Табиғат – ана аясындағы есті адамдар сол
табиғаттың қадірін, туған жер қасиетін үнемі сезіне
бермейді. Ана қасиетін, оған деген парызын өтеуді
кеш ұғынатын ессіз баладай, адамдардың табиғатқа
деген көзқарасындағы өз герістердің де кешеу ілдеп
туындап жататыны бар. Себебі сана өзгермейінше,
табиғат алдындағы жауапкершілік еселенбейінше,
адам мен табиғат арасындағы жарасымды
үйлесімнің мән -маңызын тереңдей сезіну, ұғыну
болуы мүмкін емес. Жауапсыздықтың ауыр
зардабы мен орны толмас салдары жайында кеш
ойланудың өзі адамзаттың табиғатқа деген

American Scientific Journal № ( 40 ) / 2020 45

немқұрайдылығын жаңа бір қырынан таныта
түседі. Романдағы ақ жаулықты ананың мына
толғанысынан адам болмысының тасбауырла ну
себебін де аңғаруға болады: «Сендердің заманыңда
біз түсінб ейтін мінез көбейіп барады. Басқаны
қойғанда , бауырларынан құлқы мен мінезі басқа
ұрпақ өсіп келеді. Олармен сөйлесетін тіліміз де
басқа, - деді анасы... Біздің заманымызда кісінің
қолымен істейтінді сендер көк темірге істетіп
қойдыңдар . Аспандағы құстарың − темір, жердегі
көл іктерің − темір, тұтынған дүние мүліктеріңе
дейін – темір... Сиынарың мен сүйенерің темір
болғанда, темірге табынып, тірлігің темірге тәуелді
болып отырғанда, елжірек сезім сендердің қай
жерлеріңде тұрсын. Көктемір құрсанған қазіргідей
қаһарлы заманда азам аты қатты болмай, су тиген
жабағыдай былжырап тұрса.., онда сенің кебіңді
кимей қайтеді дейсің » [1,144].
Техника өркендегенімен, адамның сезім
дүниесі, мейірімі темірдей бола бастаған. Сезімнің
адам бойынан алыстай бастауы адамдар
арас ындағы кісілікті ған а емес, табиғатқа деген
құрметті де өшіре түскен. Проблема ғылыми -
техникалық жетістіктерде емес, осы дамудың адам
болмысына тигізген кереғар әсерінд е. Осы орайда
айта кеткен жөн, «Цивилизациялық даму мен
ауылдық болмысты бір -біріне тығы з байланысты
күйінде суреттеу тек бір шығарманың көлемінде
ғана емес, жазушының бүтін шығармашылығы
арқылы да жү зеге асып жатады » [4,20] , деген
пікірді Ә.Нұрпейісов шығармашылығына қатысты
айтуға болады. Табиғат -ананы құрдымға кетірудегі
себеп бір ғана ғыл ыми -техникалық қарыш тауда
емес, адам бойындағы екіжүзділікте, құлқынның,
мансаптың құлы бол уында жатқанын айқын
танытатын «Сең » романында бұл мәселелер Әзім
образы арқылы ашылған. Әзім мен Жәдігер − бір -
біріне қайшы тұлғалар. Жәдігер − адалдықтың
өлшемі, Арал амандығы жолында жанын беруден
тайынбайтын, туған жерімен кіндіктесе жаралған
жан болса, атақ пен мансап жолында неден болса да
тайынбайтын Әзім үшін адамдық бағасы мүлде
басқа өлшемдермен есептеледі. Ә.Нұрпейісов
шығармалары жайында ой қозғау барысында
аталмыш кейіпкерле рге назар аударған
Ә.Кекілбаев сөзімен айтқанда: «Адал жүріп, адал
тұрып, абырой табам, адал жүріп, адал тұрып,
Аралды алып қалам. Бұл − Жәдігердің болмысы...
Адал жүріп, адал тұрып, дегеніме жетем деп
жүргенде айдыны сарқылды, ағайын -аумағы жел
қуған қаңб ақтай жан -жаққа бытырап кетеді, еңбегі
еш болады, нақұрыс бала сүйіп, опасыз жар
құшады, ошағы ортаға түсіп, бейуақта беталды
лаққан сеңнің үстінде бейнетпен жа н тапсырды.
Ад ал жүріп, адал тұрып, арам өлді », алам деп
сүйген қызын құрбандыққа шалады. Оза ша уып,
бәйге алам деп өзі туған өлкені, өзі шом ылған
Аралды саудаға салады » [4]. Туған жерімен кіндігі
байлаулы Жәдігердің аянышты халін тағдыр жазуы
дей алмаймыз . Ол − тоғышар қоғамның, мейірімсіз,
қаһарлы тас заманның құрбаны. Адам және табиғат
арасындағы күрделі де қайшылықты байланыс
үлгілері әлеуметтік, қоғамдық аспектіде
қарастырылатын Ә.Нұрпейісов романының қуатты
күші адам болмысына терең үңілуінде жатыр.
Әзім тектес адамдардың әрекеті салдарынан
апатқа ұрынған Арал тағдыры Жәдігер тектес
адамдар бол мысында мәңгілік қасірет, мәңгілік
трагедия болып қалса, Арал апатына еш қатысы
жоқ жазықсыз жануарлардың халі не күйде?
Табиғат пен адам байланысының мәнін кей іпкерлер
жаратылысындағы өзгерістер арқылы бейнелей
жеткізген жазушы бұл сауалдың жауабын
төменд егі дей суреттер арқылы жеткізеді: «Шөлден
қаталап өліп бара жатқан киіктер қырылғанына
қарамай, балықшылар ауылының бет алдындағы
теңізге ұмар -жұмарымен кеп, ащ ы суға опыр -топыр
бас қойды. Ащы су іштерін алып түсті. Онсыз да
көнін сүйреткен арық жануарлар іші бауырына
қатып, мықшиды да қалды. Сонда да, теңізді тастап
кете алмай, жаз бойы шаңдағы бұрқыраған сары
дал ада үйір -үйір боп жүріп алды » [1,252]. «Түз
тағыл ары жанына сая таппай жосып жүр. Күн қыза
топырақ қайнап, тұяқ екеш тұяқ шоқ басқандай
шыдатпай бара жатқасын, күндіз құс ұшпады, аң
жортпады... Қырда қ ұстар , түзде киіктер қырылды »
[1,252 -253].
Адам және табиғат, табиғат экологиясы мен
адам жаратылысында ғы тоқырау сияқты жалпы
адамзаттық өзекті проблемаларды игеруде қазақ
әдебиетінде көркемдік тұрғ ысынан жаңаша ойлау
тәсілін дамытқан «Сең» романында сөз болып
отырған мәселе әдебиет дамуының әр жылдарында
кезеңдік ерекшеліктер мен мүмкіндіктерге,
қаламгерл ердің шығармашылық әлует -қарымына
орай түрлі деңгейде көтеріліп, тақырыпты игеру
тұрғысынан да, қаһарманды тұлғалау және
көркемдік -идеялық шешімі тұрғысынан да
шығармашылық ізденістерге арқау болып келгені
шындық. Бұл жағдай уақыт ағымына орай, қазақ
жазушыларының қоғамдық және әлеуметтік
күрделі мәселелерді батыл көтеруіне, сондай -ақ,
тақырыптық -про блемалық жағынан ғана емес,
көркемдік тұрғысынан да биіктей түсуіне
мүмкіндік туғызды.

Пайдаланылған әдебиеттер :
1 Нұрпейісов Ә. Сең. Роман. − Алматы:
Жалын, 1983. – 374 б.
2 Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романының
поэтикасы: ф.ғ.д. ... автореф. − Алматы, 1993. – 496
б.
3 Печчей А. Человеческие качества.Общ. ред.
и вступ. ст.Д.М.Гвишиани. -2-е изд. – Москва:
Прогресс, 1985. – 312 с.
4 Кекілбаев Ә. Сең соққандай сергелдең // Ана
тілі. – 1998. – 1 қазан (№39). -12 -13 б.